Onrecht in Gaza: wat doet de NVBe?
Als leden van het NVBe bestuur – en we denken dat dit ook geldt voor veel van onze verenigingsleden – zien we op dit moment op heel veel plaatsen groot onrecht en grote problemen. Daar maken we ons zorgen over. Klimaatverandering en het gebrek aan daadkracht, de opkomst van populisme en extreemrechts, de rechten en verworvenheden van minderheden die onder druk staan. De ondermijning van de democratie op zoveel plekken. Er is veel reden om ons zorgen te maken, en kwaad te zijn. De situatie in Gaza torent hier bovenuit en roept bij ons grote morele verontwaardiging op. Bombardementen op ziekenhuizen, het uithongeren van de bevolking, het gericht schieten op mensen die wachten op voedsel. Wat doen we als NVBe bij zulke verontwaardiging?
De primaire doelstelling van de NVBe is het versterken van reflectie en discussie over morele vragen die ontstaan door ontwikkelingen in de levenswetenschappen (waarin menselijk en dierlijk leven en natuur worden bestudeerd). Daartoe ontplooien we activiteiten en laten we onze stem als vereniging horen. Als NVBe is onze inbreng primair het bevorderen van ethische reflectie op nieuwe morele kwesties in bijv. technologiegebruik, gezondheidszorg, verdeling van levensreddende hulp, of zorg voor de planeet. Dat gaat meestal om het analyseren en uitpluizen van wat er op het spel staat bij vaak nieuwe en altijd complexe vraagstukken.
Het is denkbaar, bij situaties van evident onrecht en schendingen van fundamentele ethische principes, dat een ethische analyse met alle nuances soms als weinig helpend of zelfs als ‘aan de verkeerde kant staan’ voelt. Zoals nu het geval is bij de flagrante schendingen van mensenrechten en het humanitair oorlogsrecht in Gaza, en het gebrek aan erkenning daarvan. Wanneer een ethische analyse niet meer bijdraagt omdat morele grenzen al zo duidelijk zijn overschreden, moeten we dan niet juist dát hardop zeggen? Onze stem als vereniging laten horen is relevant wanneer ethisch relevante perspectieven onderdrukt worden – dan is dit onderdeel van onze missie. Maar een stem laten horen als vereniging door ons uit te spreken tegen onrecht is iets anders dan het analyseren van taaie ethische kwesties.
Vaak is onzeker wat precies de situatie is, wat de feiten en factoren zijn die een rol spelen in een conflict. Dan is een zorgvuldig onderzoek en analyse van groot belang. Maar in deze situatie vinden wij dat we ons te moeten uitspreken op basis van wat wij op dit moment weten. In Gaza is er sprake van een grove schending van mensenrechten en de menselijke waardigheid die bovendien door onze eigen regering en volksvertegenwoordiging maar in beperkte mate wordt erkend, en zelfs lijkt te worden getolereerd. Ethische analyses zijn hier niet aan de orde, omdat al zo duidelijk is dat alle morele grenzen zijn bereikt en overschreden.
Dat brengt wel een worsteling met zich mee. Wat kun je dan als (bio)ethicus bijdragen? En wat als bio-ethiek beroepsvereniging? Enerzijds denken we dat we moeten vasthouden aan de missie van de NVBe. Dat betreft het opkomen voor vrijheid van (goed) bio-ethisch debat, maar vooral debat en reflectie inhoudelijk faciliteren. Er zijn veel situaties die morele verontwaardiging oproepen, maar daar is debat en gesprek nog een mogelijkheid om verder te komen met deze onderwerpen. Daar kan de NVBe met haar primaire doelstelling van ‘versterken van reflectie en discussie over morele vragen’ bijdragen. Anderzijds: de NVBe heeft een bepaalde autoriteit als het gaat om deze boodschap – morele grenzen zijn overschreden – en daarmee wellicht een verantwoordelijkheid om deze boodschap te versterken.
We concluderen dat het niet aan de NVBe als vereniging is om een stelling te nemen en dat uit te dragen. Als individuele bestuursleden van de NVBe spreken we ons wel uit: de rode lijn van wat moreel verdedigbaar is, is in Gaza al heel lang overschreden, net zoals, natuurlijk, de aanvallen op 7 oktober volstrekt immoreel waren. We voegen onze stem bij steeds meer stemmen in Nederland en internationaal die oproepen tot een einde aan de humanitaire schendingen in Gaza. Zo is het ook in de ALV van juni 2025 besproken.
Daarbij, in lijn met de doelstellingen van de NVBe en samen met de redactie van Podium Bio-ethiek, willen we een discussie faciliteren in het Podium: hoe zouden we onze rol als bio-ethici moeten zien in situaties van grove mensenrechtenschendingen? Hoort het bij onze professie om stelling te nemen? En wellicht ook – wat zouden professionele verenigingen (de International Association of Bioethics, de Nederlandse Vereniging voor Bio-ethiek, of wellicht nog een andere) dan kunnen of moeten doen?
Meer hierover binnenkort in het Podium.
Is getekend door bestuursleden van de Nederlandse Vereniging voor Bio-Ethiek,
Leonie Abrahams
Daan Horbach
Myrthe Lenselink
Lennart van der Molen
Simone Naber
Corné Rademaker
Fleur van Schravendijk
Marcel Verweij